TCHAIKOVSKY VÀ RACHMANINOV: TÂM HỒN NGA - HỒI SINH VÀ BI THƯƠNG.
Ngôn ngữ âm nhạc Lãng mạn Nga khởi lên từ cái tên Pyotr Ilyich Tchaikovsky, và tiếp nối sau đó đến Sergei Rachmaninov. Hai người chung một lý tưởng: đưa cảm xúc cá nhân trở thành trung tâm. Nhiều nhạc sỹ Nga cùng thời tìm cách xây dựng phong cách dân tộc dựa trên chất liệu dân gian và chủ đề lịch sử, Tchaikovsky lại hướng tới một thứ ngôn ngữ phổ quát hơn, kết hợp truyền thống giao hưởng Tây Âu với chiều sâu cảm xúc tâm hồn Nga. Rachmaninov tiếp nối con đường ấy và gần như trở thành kẻ Lãng mạn cuối cùng, khi các xu hướng thẩm mỹ âm nhạc khác đua nhau nở rộ. Cả khối di sản khổng lồ của hai nhạc sỹ đều là những mẫu mực minh chứng cho những đặc điểm ấy, và trong số đó, Concerto Piano số 2 của Rachmaninov và Giao hưởng số 6 “Pathétique” của Tchaikovsky thường được xem như hai đỉnh cao của truyền thống Lãng mạn Nga.
Concerto piano số 2 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp của Rachmaninov. Sau thời gian trầm cảm vì nhiều sự kiện đau buồn: thần tượng Tchaikovsky chết đột ngột, bị Lev Tolstoy chỉ trích âm nhạc, mối tình với em họ bị cấm đoán, và qua quá trình trị liệu, nhạc sỹ mới có thể vượt qua nỗi đau để viết nên tác phẩm, gửi tặng bác sỹ tâm lý của mình.
Ngay từ những hợp âm mở đầu từ cây piano độc tấu, người nghe đã bị cuốn vào một hành trình vận động nội tâm mãnh liệt. Từ bóng tối, không gian dần mở rộng thành nhiều đường nét sống động, tiến về phía ánh sáng. Chương I (Moderato - tốc độ vừa phải) là sự giao hoà, đối thoại giữa cây đàn độc tấu với dàn nhạc, con người đối mặt với xung đột nội tâm. Chương II (Adagio sostenuto - chậm và ngân vang) sâu lắng. Giai điệu trải dài, mở ra một vùng cảm xúc mênh mang đặc trưng của Rachmaninov. Chương cuối (Allegro scherzando - nhanh, tinh nghịch) bùng nổ, chứa đựng nguồn năng lượng khổng lồ như chiến thắng lạc quan của một con người đã vượt qua nghịch cảnh.
Bản concerto thành công không chỉ bởi kỹ thuật piano xuất sắc hay khả năng phối khí tinh tế, mà còn bởi tính chân thành của cảm xúc: đây là âm nhạc được sinh ra từ sự tuyệt vọng, nhưng lại hướng tới niềm hy vọng và sự tái sinh.
Giao hưởng số 6 Si thứ, Op. 74 “Pathétique” của Tchaikovsky lại mở ra một thế giới hoàn toàn khác. Hoàn thành năm 1893, chỉ vài tháng trước khi nhà soạn nhạc qua đời, đây là bản giao hưởng cuối cùng và cũng là một trong những sáng tác sâu sắc nhất trong toàn bộ sự nghiệp của ông. Tchaikovsky cho biết tác phẩm này chứa đựng một “chương trình” tinh thần rất riêng tư, nhưng ông không bao giờ tiết lộ nội dung cụ thể. Điều đó khiến “Pathétique” - "Bi thương" trở thành đối tượng của vô số cách diễn giải trong hơn một thế kỷ qua.
Chương đầu chứa nhiều phân đoạn mang nhịp độ và điệu tính phụ khác nhau, quá trình này dẫn tới sự thay đổi trạng thái cảm xúc của người nghe liên tục: mở đầu Adagio chậm rãi là bè bassoon trầm lặng lẽ; phần trình bày Allegro non troppo không quá nhanh đưa ra hai chủ đề: chủ đề một do viola dẫn vào chính là phiên bản biến tấu nét nhạc mở đầu ở tốc độ sinh động hơn, và chủ đề hai tương phản bởi giọng trưởng tươi sáng.
Chương II Allegro con grazia - nhanh mà duyên dáng - bừng lên không khí vũ hội, được đề nhịp 5/4: mạnh-nhẹ-nhẹ-nhẹ-nhẹ, tức là sau chu kỳ 3/4 kia có thêm hai phách nhẹ nữa rồi mới trở về phách mạnh; như một điệu valse chênh vênh, nấn ná. Thế nên, người ta gọi chương này là điệu valse “khập khiễng”. Sự bất ổn về nhịp điệu kết hợp cùng đường nét giai điệu uyển chuyển đặc trưng của Tchaikovsky tạo ra thứ cảm giác xa xôi, thiếu vắng, như diễn tả nỗi lòng của một người trông đợi điều gì.
Chương III Allegro molto vivace - nhanh sống động, mang dáng dấp của một khúc hành khúc chiến thắng với năng lượng mạnh mẽ đến mức nhiều khán giả thường lầm tưởng đây là đoạn kết của toàn bộ tác phẩm.
Nhưng thay vì kết thúc trong hào quang, Tchaikovsky đã thực hiện một trong những lựa chọn táo bạo: Chương IV được đề Adagio lamentoso – chậm thê lương, là chương nhạc cuốn mọi cảm xúc của người nghe vào một thế giới âm thanh u sầu - nơi mọi hy vọng dần tan biến, khi giai điệu được chia cho các bè trầm của cello, contrabass, bassoon khẽ và tối dần. Không có chiến thắng, không có khải hoàn, không có lời khẳng định cuối cùng; chỉ còn lại sự lặng im. Chính kết cấu khác thường ấy đã biến “Pathétique” thành một trong những tác phẩm có sức ám ảnh lớn nhất. Đây không chỉ là một bản giao hưởng kể chuyện bằng âm thanh, mà còn là một cuộc đối thoại sâu sắc với những câu hỏi muôn thuở về cuộc đời, số phận và sự hữu hạn của con người.
Dù khác biệt về tính cách và hoàn cảnh sáng tác, Concerto Piano số 2 của Rachmaninov và Giao hưởng số 6 “Pathétique” của Tchaikovsky đều thuộc dòng chảy Lãng mạn Nga và được kết nối bởi truyền thống giai điệu giàu cảm xúc. Nếu Tchaikovsky thường hướng tới những xung đột kịch tính và cảm giác định mệnh, thì Rachmaninov nổi bật với chất trữ tình rộng lớn và vẻ đẹp hoài niệm đặc trưng. Đặt cạnh nhau trong cùng một chương trình, hai tác phẩm cho thấy hai cách khác nhau để âm nhạc đối diện với những câu hỏi lớn của đời sống: một hướng tới sự hồi sinh, một hướng tới sự chiêm nghiệm.
Mai Hạnh, 6.2026.
Bài viết nổi bật
DÀN NHẠC GIAO HƯỞNG VIỆT NAM CÔNG BỐ MÙA DIỄN NĂM 2026
Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam (VNSO) trân trọng công bố 10 chương trình Hòa nhạc đặt vé trước (Subscription Concert Series) và một số chương trình khác năm 2026, diễn ra tại Phòng Hòa nhạc Lớn – Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
TỪ ROCOCO, QUA BÃO TÁP VÀ XUNG KÍCH ĐẾN LÃNG MẠN HOÀ NHẠC ĐẶT VÉ TRƯỚC SỐ 180 - HÀNH TRÌNH NGHỆ THUẬT KÉO DÀI 2 THẾ KỶ
Giao hưởng số 44 của Haydn, Biến tấu trên chủ đề Rococo và Giao hưởng số 5 Mi thứ của Tchaikovsky - ba tác phẩm ở của hai tác giả lớn của thế kỷ 18-19, đều tựu chung những nét tinh hoa nhất của nghệ thuật Rococo, Sturm und Drang và Lãng mạn. Theo dõi ba tác phẩm này, ta có thể thấy rõ quá trình chuyển dịch thẩm mỹ từ vẻ đẹp cân bằng và trang trí sang thế giới hướng nội sâu sắc và kịch tính của âm nhạc giao hưởng châu Âu.
HAYDN - CON NGƯỜI KHI PHỤC VỤ CHỦ NHÂN VÀ KHI ĐƯỢC LÀ CHÍNH MÌNH
Haydn vẫn là người phải đi phục vụ người khác, nên ta có thể nghe âm nhạc của ông trước những năm 1768 còn rất yên ả dễ chịu đúng chất quý tộc nhàn tản. Đó là một Haydn ở tư cách người phụ trách âm nhạc cho gia tộc Eszterházy, nhưng còn một Haydn được tự do đưa những cảm xúc khác của riêng mình vào âm nhạc thì ta phải tìm đến khối sáng tác của ông những năm 1768–1773, một giai đoạn đặc thù nổi tiếng. Đây là thời kỳ Haydn viết nhiều tác phẩm mang màu sắc kịch tính, dữ dội, u tối – rất khác với phong cách cân bằng của ông trước và sau đó.
P. I. TCHAIKOVSKY: GIAO HƯỞNG SỐ 5 MI THỨ, OP.64
Nếu bản giao hưởng số 5 của Beethoven là Định mệnh gõ cửa, thì bản giao hưởng số 5 của Tchaikovsky có lẽ là nỗ lực thoát ra khỏi Định mệnh ấy. Hình tượng “Định mệnh” cũng được Tchaikovsky gói gọn vào một mô-típ – chủ đề chung đi xuyên suốt cả 4 chương của bản Giao hưởng số 5. Chủ đề về định mệnh cũng là những gì Tchaikovsky đã trăn trở suốt nhiều năm.
Tin tức liên quan
ĐÊM NHẠC CỦA HAI TƯỢNG ĐÀI NGA
Trong chương trình Hoà nhạc đặt vé trước số 184 của VNSO tới đây, hai tác phẩm tiêu biểu của hai tượng đài nước Nga - Concerto piano số 2 của Rachmaninov và Giao hưởng số 6 của Tchaikovsky sẽ được trình diễn, tại Phòng hoà nhạc Lớn, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
A. DVOŘÁK - GIAO HƯỞNG SỐ 8 SOL TRƯỞNG
Giao hưởng số 8 Sol trưởng của Antonín Dvořák (1841 – 1904) là một bản nhạc ngập tràn sức sống, như khắc hoạ một khung cảnh thôn quê rộn rã, tưng bừng: ta nghe nhạc là có thể thấy trước mắt cảnh những nông dân Bohemian đang khiêu vũ, tiếng kèn gọi từ xa dội lại, tiếng chim gọi bầy ríu rít trong rừng…. Đó là một thế giới đầy mê hoặc, vừa đắm say vừa mang cảm giác bình yên khó tả.
F. MENDELSSOHN - CONCERTO VIOLIN MI THỨ, OP. 64
Không ai không khỏi sững sờ và không thấy như bị mê hoặc khi lần đầu nghe những thanh âm mở ra bản Concerto Violin của Mendelssohn cất lên bên tai. Cây đàn solo kiêu hãnh và lôi cuốn, tiếp tục tạo thành một dòng chảy chạy nốt nhanh và tinh tế - bravura - kéo người nghe đi với một sức hấp dẫn không thể chối từ, và kể cả có nghe lại nhiều lần, hàng trăm nghìn khán giả vẫn xao động và ghi nhớ.
GIOACHINO ROSSINI - OVERTURE THỢ CẠO THÀNH SEVILLE
Il barbiere di Siviglia - Thợ cạo thành Seville là vở opera hài nổi tiếng nhất của Rossini, dựa trên vở kịch cùng tên của đại văn hào Pháp Beaumarchais. Câu chuyện xoay quanh bá tước Almaviva, cô gái trẻ Rosina và anh thợ cạo Figaro lanh lợi.