P. I. TCHAIKOVSKY: GIAO HƯỞNG SỐ 5 MI THỨ, OP.64

PETER ILYICH TCHAIKOVSKY
GIAO HƯỞNG SỐ 5 MI THỨ, OP.64

Nếu bản giao hưởng số 5 của Beethoven là Định mệnh gõ cửa, thì bản giao hưởng số 5 của Tchaikovsky có lẽ là nỗ lực thoát ra khỏi Định mệnh ấy. Hình tượng “Định mệnh” cũng được Tchaikovsky gói gọn vào một mô-típ – chủ đề chung đi xuyên suốt cả 4 chương của bản Giao hưởng số 5. Chủ đề về định mệnh cũng là những gì Tchaikovsky đã trăn trở suốt nhiều năm, và ông đã dành trọn mùa hè năm 1888 để trút cảm nghĩ của mình ra âm nhạc, sau chuyến đi châu Âu lưu diễn và học hỏi.

Sau khi hoàn thành, chính nhà soạn nhạc lại tự ti với những gì mình đã tạo ra: “quá màu mè, đồ sộ, chưa chân thực, lộn xộn…”. Tuy nhiên, sau buổi biểu diễn tác phẩm tại Đức năm 1889, Tchaikovsky đã lấy lại lòng tin: “Các nhạc công cứ để âm nhạc tuôn trào khi chơi bản giao hưởng…tôi không còn nghĩ nó tồi tệ và lại thấy yêu nó. Nhận định trước kia của tôi đúng là khắc nghiệt”. Giao hưởng số 5 ra đời, người chơi nhạc và công chúng thấy được vẻ đẹp của nhạc phẩm, cũng như tâm hồn nhạy cảm của nhạc sỹ cùng ý tưởng huyết mạch: “Định mệnh là thứ luôn sẵn sàng ngăn cản ta nỗ lực có được hạnh phúc”.

Để diễn đạt rõ từng luồng suy tư, Tchaikovsky chỉ định nhịp độ, sắc thái cho mỗi chủ đề trong các chương rất chi tiết. Tuỳ vào độ nhanh – chậm cùng sắc thái tương phản nhay rõ rệt, khán giả có thể theo dõi diễn trình của các chủ đề:

Chương I
Clarinet và dàn dây trình bày chủ đề Định mệnh ở ngay mở đầu ở nhịp độ Andante (chậm), trong một bầu không khí trầm lắng, như diễn tả một nỗi đau trong tinh thần vì không thể kháng cự số phận. Chủ đề này cũng sẽ được lặp đi lặp lại như một nhân tố gắn kết cả 4 chương của bản giao hưởng.

Khi nhịp độ thay đổi thành Allegro con anima (nhanh, có sức sống tinh thần) là bắt đầu phần trình bày của cơ cấu sonata: chủ đề thứ nhất trước tiên do clarinet và bassoon diễn tấu, mang dáng vẻ tươi mới, giai điệu dịu dàng như làn gió nhẹ, sau đến các đàn dây trình bày, và rồi tới một khúc đối đáp giữa các nhóm nhạc cụ.

Chủ đề thứ hai do dàn dây đem tới, chen vào là các âm hình hai nốt của nhóm kèn gỗ như tiếng chim dội lại.

Nghe tới giữa chương, khán giả lại bất ngờ với một chất liệu mới: sau một tiếng gảy pizzicato rất lớn của dàn dây, một âm hình hai nốt lặp lại từ kèn hơi chợt vang vọng. Khi khung cảnh dịu lại, chủ đề phụ do dàn dây đưa đến khán giả cảm giác yên ả trở lại trong trạng thái cân bằng Molto più tranquillo (Tĩnh lặng).

Chương I mở đầu bằng giọng Mi thứ sầu muộn, đi qua hành trình giông bão rồi khép lại ở giọng trưởng bình ổn.

Chương II
Đây là một trong những chương nhạc lãng mạn nhất của Tchaikovsky. Cả mở đầu và chủ đề 1 đều được chỉ định Andante cantabile con alcuna licenza (chậm, có tính ca xướng, không khuôn phép).

Chương chậm bắt đầu bởi các chồng âm ưu tư ở giọng Si thứ.

Nhưng sau đó chủ đề 1 của chương lại vang lên ở Re trưởng trong âm sắc ấm áp, trầm lắng mà hoài niệm của kèn horn solo:

Chủ đề 1 có âm điệu ngọt ngào như khúc tình ca, nhưng không chỉ thế, các cây kèn gỗ còn lại cùng nâng đỡ và tiếp nối chủ đề ấy. Vì thế, qua bàn tay phối khí Tchaikovsky, câu nhạc từ bước đầu giản dị, đơn sơ đạt đến diễn cảm sâu sắc, nồng nhiệt điển hình cho trường phái Lãng mạn.

Chủ đề 2 tương phản, được diễn tấu linh hoạt hơn (Con moto), do cả kèn horn và oboe thể hiện dưới dạng gọi và đáp. Chủ đề 3 do clarinet phụ trách, có nhịp độ Moderato con anima – vừa phải, có tinh thần.
Cuối chương, chủ đề đầu bản giao hưởng quay trở lại, từ đó khối kèn đồng cùng hợp lực vang tiếng, khiến cho màn sương lãng mạn bị xua tan.

Chương III
Chương thứ ba có nhịp độ Allegro moderato (nhanh vừa phải), cấu trúc 3 phần: Phần thứ nhất trình bày 3 chủ đề duyên dáng ở tiết điệu valse, có màu sắc tươi vui của giọng trưởng, do các cây violin, oboe và bassoon trình bày.

Cách khai thác âm sắc nhạc cụ đa dạng, phong phú này cũng là đặc trưng của các sáng tác nhạc ballet của Tchaikovsky. Phần giữa Trio tương phản ở giọng thứ, là nét chạy sống động của violin.

Cuối chương, chủ đề Định mệnh quay trở lại với âm sắc trầm, tối của clarinet và bassoon trên nền điệu waltz pizzicato của dàn dây, gợi nhắc mở đầu bản giao hưởng, nhưng lại có chất scherzo dí dỏm do các trọng âm bị nhấn lệch.

Chương IV
Về cấu trúc tổng thể, chương cuối giống với chương I, cũng có phần mở đầu Andante maestoso chậm rãi, do clarinet, bassoon, và khối đàn dây thể hiện chủ đề Định mệnh ở giọng trưởng.

So với khung nền ảm đạm ở đầu chương 1, chủ đề Định mệnh ở đây thêm phần uy nghiêm, trang trọng.

Khi tiếng láy rền của trống timpani dần nổi, chương nhạc chuyển sang phần Allegro vivace (nhanh, sống động), căng tràn năng lượng, chủ đề 1 của chương cuối hùng tráng, tựa một cuộc hành quân vũ bão.

Chủ đề 2 mềm mại, liền mạch như lời hát, do các kèn gỗ: oboe, clarinet, bassoon chơi đan xen cùng nhau; sau đó là violin, viola, cello;

Chủ đề phụ được flute, oboe, clarinet thể hiện, là một nét giai điệu có phần thư thả hơn so với không khí sôi nổi trước đó.

Nhìn chung, chương cuối như một cuộc đụng độ giữa số phận và ý chí đấu tranh của con người, và khi về kết, chủ đề định mệnh vốn bi thương đã hoá thành một hành khúc khải hoàn.

Cảm xúc âm nhạc được đẩy tới cao trào bùng nổ khi toàn dàn nhạc chơi (tutti) ở Coda kết thúc, Tchaikovsky đề chỉ dẫn cường độ lên tới ffff – một chỉ dẫn đặc biệt vượt khỏi ngưỡng mạnh nhất fff được quy ước trong âm nhạc. Toàn bộ bản giao hưởng khép lại với giai điệu chiến thắng ngân vang của khối kèn hơi, cùng cả dàn nhạc kết tạo khung cảnh tưng bừng, hoành tráng.

Bản giao hưởng số 5 cho thấy tâm tư của Tchaikovsky về chủ đề số phận đã thay đổi: Định mệnh không còn sức mạnh nghiệt ngã thống trị như trong bản giao hưởng số 4, mà là Định mệnh đó cũng có thể chinh phục sau một cuộc hành trình vượt qua gian khó, để con người giành lấy Hạnh Phúc.

Mai Hạnh, 10.2022.