HAYDN - CON NGƯỜI KHI PHỤC VỤ CHỦ NHÂN VÀ KHI ĐƯỢC LÀ CHÍNH MÌNH

HAYDN - CON NGƯỜI KHI PHỤC VỤ CHỦ NHÂN VÀ KHI ĐƯỢC LÀ CHÍNH MÌNH

Người ta nhớ đến Haydn ở phong cách âm nhạc điển hình đại diện cho Chủ nghĩa Cổ điển Wien trang nhã, sáng sủa, lạc quan, một thứ nhạc luôn cho ta cảm giác dễ chịu và thoải mái, đúng là những tác phẩm để chơi trong khuôn viên cung đình thanh cảnh như Eszterházy, dành cho chủ nhân quý tộc của nhạc sỹ.

Khu cung đình Eszterházy nằm trong lãnh thổ Hung, cách những trung tâm sầm uất lớn như Wien hai ngày, cách Mannheim mười mấy ngày đi xe ngựa, và vì thế một nhạc sỹ sống 30 năm ở đây như Haydn gần như tách biệt hoàn toàn với những biến động lớn của xã hội. Đồng thời, môi trường ở Eszterházy cũng cho ông nắm một lực lượng nhân sự của riêng mình để thử nghiệm các kiểu dàn nhạc hoặc nhóm hoà tấu tuỳ ý, cùng với sự yêu quý của chủ nhân để cho ông tự do sáng tạo nghệ thuật. Chính yếu tố này khiến ông có câu nói nổi tiếng:
“Tôi bị tách biệt khỏi thế giới, nên buộc mình phải trở nên nguyên bản”.

Haydn vẫn là người phải đi phục vụ người khác, nên ta có thể nghe âm nhạc của ông trước những năm 1768 còn rất yên ả dễ chịu đúng chất quý tộc nhàn tản.

Đó là một Haydn ở tư cách người phụ trách âm nhạc cho gia tộc Eszterházy, nhưng còn một Haydn được tự do đưa những cảm xúc khác của riêng mình vào âm nhạc thì ta phải tìm đến khối sáng tác của ông những năm 1768–1773, một giai đoạn đặc thù nổi tiếng. Đây là thời kỳ Haydn viết nhiều tác phẩm mang màu sắc kịch tính, dữ dội, u tối – rất khác với phong cách cân bằng của ông trước và sau đó.

Những giao hưởng số 26, 39, 44-49 và 52, Tứ tấu dây Op.9 và Op.17 cùng vài sáng tác nhỏ lẻ khác đều là nơi mà người ta nhận ra ở con người nhạc sỹ này còn cả một khối suy tư sâu sắc, đối diện với những mặt khác và các cung bậc cảm xúc thăng trầm. Người ta không còn thấy kiểu trang trí giai điệu bằng những nét láy điệu đà kiểu Rococo, trạng thái bay bổng êm đềm nữa, mà thấy: rất nhiều lớp giai điệu chồng chéo, cường độ được đẩy tới cực hạn (khi mạnh thì hay mạnh đột ngột sf, lúc nhẹ thì rất khẽ đối lập); tiết tấu gây cảm giác bất ngờ, hẫng hụt hoặc chao đảo bởi đảo phách, nghịch phách hoặc đổi nhịp, nhấn lệch; giai điệu tập trung vào các motif ngắn được nhắc lại đến ám ảnh… Tất cả tạo nên một Haydn đầy kịch tính, biến động nội tâm và gần như chìm trong bi thương.

Giao hưởng số 44 và 45 là hai ví dụ điển hình nhất. Bản số 44 Mi thứ mang tính bi kịch nội tâm, còn bản 45 Fa thăng thứ mở rộng sang kịch tính sân khấu và cách biểu đạt, đẩy cảm xúc đến mức cực đoan hiếm thấy trong thời kỳ Tiền Cổ điển.

Người ta cũng hay nói Haydn giai đoạn này chịu ảnh hưởng từ phong trào Sturm und Drang (Bão táp và Xung kích) của văn học Đức, nhưng nói đúng hơn, âm nhạc của ông giai đoạn 1768-1773 phản ảnh xu hướng rời bỏ phong cách trang trí Galant/Rococo của nghệ thuật của châu Âu cuối thế kỷ XVIII, khi ông tiếp xúc với các nghệ sỹ Wien, Manheim đến Eszterházy. Chính môi trường cô lập nhưng cũng đầy đủ lợi thế về nhân sự và tính tự do thử nghiệm này đã cho phép Haydn phát triển một ngôn ngữ âm nhạc giàu kịch tính, trùng khớp với tinh thần Sturm und Drang.

Mai Hạnh, 3.2026.