TCHAIKOVSKY: CÁC BIẾN KHÚC TRÊN CHỦ ĐỀ ROCOCO

TCHAIKOVSKY - CÁC BIẾN KHÚC TRÊN CHỦ ĐỀ ROCOCO

Nhắc đến Tchaikovsky, đầu tiên người ta nghĩ đến nhạc ballet của ông, xếp sau có lẽ mới đến các sáng tác khí nhạc, gồm các giao hưởng trứ danh và các tác phẩm cho nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc nổi bật nhất gồm Concerto cho piano số 1 được coi như linh hồn nước Nga, Concerto violin nằm trong những bản đỉnh cao nhất của thể loại này trên thế giới, và còn một tác phẩm nữa tôn vinh cây đàn cello: Các biến khúc trên chủ đề Rococo, được đánh số là Opus 33.

*Tại sao không gọi là Concerto ?

Nhìn lên sân khấu khán giả sẽ thấy bài trí như một bản concerto cho cello: nghệ sỹ độc tấu ở phía trước, chỉ huy và dàn nhạc ở phía sau hỗ trợ cho nghệ sỹ. Tuy nhiên, phần âm nhạc của tác phẩm không đi theo cấu trúc liên khúc sonata chuẩn mực thường lệ một bản concerto, mà được trình bày theo mạch: từ chủ đề nguyên bản đầu tiên, sau đó được biến tấu thành nhiều khúc khác nhau, vừa giữ được liên hệ với lần trình bày nguyên bản, vừa có những đổi mới phong phú.
Vì thế, Opus 33 không được gọi là concerto, mà là “Các biến khúc trên chủ đề”.

*Chủ đề Rococo là gì ?

Thường người ta nhớ đến Rococo là ở nghệ thuật thị giác giữa thế kỷ 18, trong các công trình cung đình hay hội hoạ, với đặc trưng là sự thanh lịch, tươi sáng và tinh tế trong trang trí. Phong thái này gắn liền với đời sống cung đình yên ả, hài hoà. Trong âm nhạc, phong cách này đề cao tính thanh thoát, đường nét giai điệu duyên dáng, cấu trúc câu đoạn cân xứng, hòa âm đơn giản. Và chính sự gọn gàng đó cũng mở đường cho chủ nghĩa Cổ điển, đề cao tính lạc quan và công bình của tinh thần Khai Sáng.

Trong âm nhạc, khi Baroque thoái trào và trước khi phong cách Cổ điển nở rộ, ở Pháp người ta cũng từng chơi âm nhạc theo phong cách lịch lãm - galant style, hoặc ở Đức có phong cách nhạy cảm - empfindsamer Stil, vô cùng nhã nhặn, cân đối.
Tchaikovsky đã xây dựng một chủ đề gốc mang phong cách như thế, gọi là chủ đề Rococo trong Opus 33.

*Tchaikovsky đã tạo ra kết cấu biến tấu như thế nào ?

Quá trình sáng tác kéo dài gần 1 năm, là công trình ông dành cho nghệ sỹ cello Wilhelm Fitzenhagen. Xét tổng thể di sản của Tchaikovsky, ông hiếm khi dùng hình thức biến tấu, nhưng ở đây ông chọn cách làm này để tránh được yêu cầu xây dựng tính tương phản giữa các chủ đề trong cấu trúc concerto và giữ được sự cân bằng, hoà nhã.

Song, chính hình thức biến tấu cũng có thể tạo ra một cái hố dễ vấp vào là sự nhàm chán nếu các biến khúc không đa dạng. Tchaikovsky đã rất khéo léo biến đổi tiết tấu, sắc thái, thời lượng và nhiều yếu tố khác một cách tinh tế ở mỗi biến khúc, và ông nối các biến khúc lại bằng các đoạn codetta, đoạn nối để gắn tất cả và một dòng chảy.

Bản thân Fitzenhagen cũng là một nghệ sỹ tài hoa, sau lần công diễn đầu đúng như Tchaikovsky soạn, ông đã can thiệp đáng kể vào tác phẩm: ông sắp xếp lại thứ tự các biến khúc, loại bỏ một khúc, chỉnh sửa làm nổi bật bè độc tấu. Cho đến nay, cả hai phiên bản gốc của nhạc sỹ và phiên bản chỉnh sửa của nghệ sỹ độc tấu đều được sử dụng phổ biến. Ở cả hai phiên bản, cello độc tấu đều gần như chơi không ngừng nghỉ và có đất thể hiện những ngón đàn đặc sắc nhất, vì thế tác phẩm đã được liệt vào danh mục trình diễn quan trọng của cây đàn trầm này.

*Chủ đề

Chủ đề nền gốc cho toàn bộ tác phẩm khi trình bày được đề Moderato semplice, tức chơi nhịp độ vừa phải, sắc thái đơn giản và tự nhiên, ta có thể thấy rõ điều đó là mở đầu ngắn của dàn nhạc và theo sau là chủ đề của cello độc tấu mang đậm chất đơn giản, trang nhã của Mozart.

*Các biến khúc

Biến khúc đầu tiên cho phép cello độc tấu thư thả, chơi cantabile mềm mại như hát, giữ được chất cổ điển trang trí nhẹ nhàng vừa đủ.

Biến khúc thứ hai triển khai tốc độ nhanh hơn, nhiều nét chạy theo điệu thức, bắt đầu chuyển từ chất thanh nhã sang trưng trổ kỹ thuật.

Biến khúc thứ ba là nơi đàn độc tấu đối thoại cùng dàn nhạc, linh hoạt hơn về tiết tấu và mở rộng hơn các lớp bè, thể hiện tài phối khí dàn nhạc đỉnh cao của Tchaikovsky.

Biến khúc thứ tư giàu cảm xúc nhất, ta nghe được chất Lãng mạn cũng là đặc trưng của Tchaikovsky khi cây đàn cello như một giọng tenor đang hát khúc aria tha thiết.

Biến khúc năm có thể coi là đoạn đóng vai trò chương scherzo của cấu trúc concerto, nếu ta nhìn nhận biến khúc trước đó là chương chậm trữ tình. Kỹ thuật cello độc tấu để nhảy các quãng xa bổ trợ cho tính kịch sân khấu.

Biến khúc thứ sáu đối lập, trở lại với màu sắc dịu dàng, thể hiện âm nhạc sâu lắng, khác với cách âm nhạc hội hè của biến khúc trước.

Fitzenhagen lược bỏ biến khúc cuối của Tchaikovsky, để biến khúc thứ 7 khép lại toàn bộ tác phẩm cho một ấn tượng hoành tráng của màn trình diễn rực rỡ. Các thế bấm hợp âm phức tạp, những phân đoạn chạy nốt dày đặc càng làm nổi rõ cao trào.

Các biến khúc trên chủ đề Rococo của Tchaikovsky gồm chứa những khía cạnh quan trọng của lịch sử sáng tác âm nhạc phương tây: thứ nhất là tính chất rõ nét, cân đối và tươi sáng làm nên đặc trưng thời Mozart, thứ nhì là mặt trữ tình sâu sắc của thẩm mỹ thời của chính tác giả, và cuối cùng là nghệ thuật trình diễn nhạc cụ độc tấu trong thể loại phối hợp dàn nhạc. Tác phẩm vì thế trở thành một điểm giao hiếm hoi, nơi tinh thần Cổ điển được tái hiện qua lăng kính Lãng mạn, đồng thời đặt kỹ thuật trình diễn cello vào vị trí trung tâm của ngôn ngữ dàn nhạc.

Mai Hạnh, 3.2026.